فصلنامه مطالعات محیط زیست به رشد سریع فناوریهای هوش مصنوعی مولد (Generative Artificial Intelligence – GenAI) و ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی و نقش فزاینده آنها در پژوهشهای علمی و نشر دانشگاهی اذعان دارد. این بیانیه، چارچوب اصول، مسئولیتها و الزامات افشاسازی مربوط به استفاده اخلاقی، شفاف و مسئولانه از این ابزارها را در کلیه مراحل پژوهش، نگارش مقاله، داوری و فرآیندهای سردبیری مجله تبیین میکند.
این سیاست بر اساس استانداردها و رویههای بینالمللی شناختهشده، از جمله دستورالعملهای کمیته اخلاق در نشر (COPE)، تدوین شده و بهصورت دورهای و متناسب با تحولات فناوری و استانداردهای نشر علمی بازبینی خواهد شد.
هوش مصنوعی مولد به سامانههای محاسباتی اطلاق میشود که قادر به تولید متن، تصویر، کد یا سایر انواع محتوا در پاسخ به ورودی کاربر هستند. نمونههایی از این ابزارها شامل مدلهای زبانی بزرگ، ابزارهای نگارش مبتنی بر هوش مصنوعی و سامانههای تولید تصویر یا مصورسازی داده میباشند.
ابزارهای هوش مصنوعی مولد میتوانند نقش حمایتی داشته باشند، اما هرگز نباید جایگزین قضاوت علمی، تفکر انتقادی و تحلیل انسانی شوند. مسئولیت کامل محتوای علمی تولیدشده بر عهده نویسندگان، داوران و سردبیران است.
استفاده از GenAI باید شفاف، قابل ردیابی و منطبق با اصول امانتداری علمی باشد. هرگونه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی که بر محتوای مقاله اثرگذار باشد، باید بهطور صریح اعلام شود.
تمامی خروجیهای تولیدشده با کمک هوش مصنوعی باید توسط انسان بهدقت بررسی و راستیآزمایی شوند. مسئولیت شناسایی و اصلاح خطاهای علمی، سوگیریها، منابع جعلی یا تفسیرهای نادرست بهطور کامل بر عهده نویسندگان است.
نویسندگان میتوانند از ابزارهای GenAI صرفاً برای امور پشتیبان و غیرمحتوایی استفاده کنند، از جمله:
ویرایش زبانی، اصلاح دستور زبان و بهبود خوانایی متن
سازماندهی و ساختاربندی متن
خلاصهسازی ادبیات موجود برای درک پیشینه پژوهش
کمک در مصورسازی دادهها، مشروط بر آنکه دادهها اصیل، معتبر و بهدرستی ارجاع داده شده باشند
استفاده از GenAI در موارد زیر مجاز نیست:
تولید، دستکاری یا تحریف دادههای پژوهشی، نتایج یا جمعبندیها
ساخت منابع، ارجاعات یا دادههای ساختگی
جایگزینی تحلیل، تفسیر و استدلال علمی نویسنده
نقض حقوق مالکیت فکری، حریم خصوصی یا حقوق اشخاص ثالث
نویسندگان موظفاند پیش از استفاده از هر ابزار هوش مصنوعی، از انطباق آن با الزامات حفظ محرمانگی، حقوق دادهها و مالکیت فکری اطمینان حاصل کنند. مسئولیت بررسی شرایط و ضوابط ابزارهای مورد استفاده بر عهده نویسندگان است.
در صورتی که از ابزارهای هوش مصنوعی مولد (فراتر از اصلاحات ساده املایی و نگارشی) استفاده شده باشد، نویسندگان موظفاند بیانیه افشای استفاده از هوش مصنوعی را هنگام ارسال مقاله در متن دستنوشته درج کنند.
این بیانیه باید شامل موارد زیر باشد:
نام ابزار یا ابزارهای هوش مصنوعی مورد استفاده
هدف و دامنه استفاده (مانند ویرایش زبانی یا پشتیبانی در مصورسازی دادهها)
تصریح این نکته که طراحی پژوهش، تحلیل دادهها و نتایج علمی منحصراً توسط نویسندگان انجام شده است
نمونه بیانیه افشا:
«در تهیه این مقاله، از ابزارهای هوش مصنوعی مولد صرفاً برای ویرایش زبانی و بهبود شفافیت متن استفاده شده است. کلیه طراحی پژوهش، تحلیل دادهها، تفسیر نتایج و جمعبندیهای علمی توسط نویسندگان انجام شده است.»
عدم افشای صحیح یا استفاده نامناسب از GenAI میتواند منجر به اقدامهای سردبیری شود.
ابزارهای هوش مصنوعی مولد نمیتوانند بهعنوان نویسنده یا همنویسنده معرفی شوند و نام آنها نباید در فهرست نویسندگان درج شود. نویسندگی مستلزم مشارکت فکری، مسئولیتپذیری و توان تأیید نسخه نهایی مقاله است؛ شرایطی که ابزارهای هوش مصنوعی فاقد آن هستند.
تمام نویسندگان معرفیشده مسئول اصالت، صحت و رعایت اصول اخلاقی مقاله میباشند.
استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی مولد برای ایجاد، تغییر یا دستکاری تصاویر، شکلها یا چکیدههای گرافیکی مجاز نیست؛ از جمله افزودن، حذف یا جابهجایی عناصر تصویری.
تنظیمات فنی محدود مانند روشنایی، کنتراست یا تعادل رنگی تنها در صورتی مجاز است که به تحریف یا پنهانسازی اطلاعات اصلی منجر نشود.
تنها استثنا زمانی است که استفاده از هوش مصنوعی بخشی از روششناسی پژوهش باشد. در این حالت، جزئیات استفاده از ابزار، شامل نام، نسخه و قابلیت بازتولید، باید بهطور شفاف در بخش روشها ذکر شود.
فرآیند داوری در فصلنامه مطالعات محیط زیست مبتنی بر قضاوت انسانی است. استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی صرفاً بهعنوان ابزار کمکی محدود (مانند خلاصهسازی یا ویرایش زبانی) مجاز بوده و نباید جایگزین تخصص، قضاوت حرفهای یا مسئولیت اخلاقی داوران و سردبیران شود.
ارسال فایلهای محرمانه داوری یا مقالات به ابزارهایی که امنیت دادهها را تضمین نمیکنند، ممنوع است.
هیئت تحریریه مجله میتواند استفاده اعلامشده از هوش مصنوعی را در فرآیند داوری بررسی کند. در صورت ظن به استفاده نامناسب یا اعلامنشده، مقاله ممکن است مشمول بررسیهای تکمیلی، درخواست اصلاح یا رد شود.
در صورت نقض این سیاست و مطابق دستورالعملهای COPE، اقدامات زیر ممکن است اعمال شود:
رد مقاله
ابطال یا جمعآوری مقاله منتشرشده
اطلاعرسانی به مؤسسات، حامیان مالی یا سایر نهادهای ذیربط در صورت لزوم
این بیانیه بر اساس بهترین رویههای جاری تدوین شده و متناسب با پیشرفتهای هوش مصنوعی و اخلاق نشر علمی، بهروزرسانی خواهد شد.